PL/EN

"Tworzenie i likwidacja fundacji"

6 listopada 2008 r. odbyło się seminarium eksperckie "Tworzenie i likwidacja fundacji - perspektywa porównawcza", otwierające cykl seminariów "Rola i modele fundacji w Europie i w Polsce". Organizatorem cyklu jest Forum Darczyńców w Polsce i Fundacja Współpracy Polsko - Niemieckiej.

SEMINARIUM I: TWORZENIE I LIKWIDACJA FUNDACJI

6 listopada 2008, Centrum Zielna, godz. 10:00 - 15:00

Paneliści: Thomas von Hippel (Instytut Prawa Porównawczego i Międzynarodowego Maxa Plancka w Hamburgu), Michiel D'haene (Kancelaria Prawna Holland Van Gijzen), mec. Anna Lengiewicz (Kancelaria Prawna Lengiewicz Wrońska Berezowska i Wspólnicy).

Loża komentatorów: Zbigniew Wejcman (Stowarzyszenie BORIS), Marcin Serafin (Kancelaria Prawna Kuczek, Maruta i Wspólnicy; Krakowska Fundacja Oświatowa), Radosław Skiba (prawnik, Stowarzyszenie Klon/Jawor).

Prowadzenie: Julia Kluczyńska (Fundacja Uniwersyteckich Poradni Prawnych) i Anna Mazgal (Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych).

Celem seminarium było przybliżenie modeli zakładania i znoszenia fundacji w innych niż polski systemach prawnych. Wybrane zostały trzy modele pokazujące różne metody formalno-prawnego ujęcia problemu: hiszpański, niemiecki i holenderski. Każdy z nich wyrasta z innej tradycji postrzegania tego czym jest fundacja i w jakim celu może być ustanowiona. Eksperci zagraniczni poproszeni zostali o ustosunkowanie się w swoich prezentacjach do następujących zagadnień dotyczących omawianej problematyki:

  • Jaka jest liczba, rodzaje i typy fundacji funkcjonujących w ich krajach? Co je od siebie różni? (samodzielne, bez osobowości prawnej, inne)?

     

  • W oparciu o jakie prawo tworzone są fundacje (cywilne, administracyjne, inne)? Jakie podmioty mogą je zakładać? Jakie mogą być cele fundacji (prywatne, rodzinne, pożytku publicznego, inne)? Czy istnieje ograniczenie terytorialne ich działania (np. do terenu danego kraju)?

     

  • Jakie są wymogi formalne zakładania fundacji (akt notarialny, statut, inne)? Do jakiego stopnia prawo określa zasady formułowania celów statutowych, struktury zarządzania, wynagradzania i odpowiedzialności organów fundacji?

     

  • Jakie są procedury rejestracyjne (czy, kto, gdzie i jak je rejestruje)? Czy jest jedna procedura dla wszystkich typów fundacji? Czy wymagana jest zgoda władz sądowych, administracyjnych?

     

  • Czy konieczny jest kapitał założycielski (w jakiej wysokości)? Jakie są możliwe źródła przychodu fundacji?

     

  • Jakie są prawa fundatora? Kto i w jakim zakresie może zmienić statut fundacji? Czy konieczna jest autoryzacja sądowa, administracyjna?

     

  • Kto, kiedy i w jaki sposób może rozwiązać/zlikwidować fundację? Jaka jest procedura likwidacji, kto może ją wszcząć i kto ponosi jej koszty? Co się dzieje z majątkiem zlikwidowanej fundacji?

 

Model hiszpański

W Hiszpanii istnieje ok. 8,6 tysięcy fundacji, z których duża część działa na obszarze jednej lub kilku z 17 wspólnot autonomicznych. Fundacje zaczęły tworzyć się na nowo po upadku reżimu generała Franco. Prawo hiszpańskie nie zezwala na założenie fundacji, której podstawowy cel związany jest z pomocą dla fundatora. Wyjątek stanowią fundacje, których celem jest ochrona zabytków w tym np. domu, w którym mieszka fundator. Środki wypłacane przez fundację muszą w 70% iść na cele pożytku publicznego wymienione w ustawie o fundacjach (lista niezamknięta). W Hiszpanii fundacje mogą prowadzić banki oszczędnościowe. Istnieją też, założone w oparciu o odrębne prawo - fundacje religijne.

Fundacje zakładać mogą zarówno osoby fizyczne jak i prawne, krajowe i zagraniczne. Do powołania fundacji konieczny jest oświadczenie woli fundatora w formie aktu notarialnego lub testamentu poświadczone notarialnie oraz zgoda organu nadzoru państwowego (Protectorado), który zatwierdza projekt statutu fundacji. Fundacja otrzymuje osobowość prawną z chwilą wpisania do właściwego rejestru: w przypadku fundacji o zasięgu krajowym do Krajowego Rejestr Fundacji, a w przypadku fundacji działających na terenie jednej wspólnoty autonomicznej - rejestru fundacji prowadzonych przez wspólnotę autonomiczną.

W Hiszpanii minimalny wkład do założenia fundacji wymagany przez prawo to 30 000 Euro. Jednak organ nadzoru może zażądać podwyższenia tej kwoty, gdy uzna, że jest niewystarczająca do osiągnięcia celów statutowych fundacji.

Organy administracji państwowej Hiszpanii wspierają zakładanie fundacji, służąc rozbudowanym systemem informacji i wsparciem merytorycznym, w tym szczegółowymi instrukcjami zamieszczonymi na stronie www.fundaciones.org i stronach organów nadzoru wspólnot autonomicznych. Z drugiej strony jednak administracja państwowa ściśle kontroluje fundacje, zarówno na etapie powstawania jak i ich dalszego działania. Organy nadzoru mogą zgłaszać zarówno uwagi co do treści statutu, celu działania, jak również mają prawo orzec, że środki fundacji są niewystarczające do realizacji jej celu statutowego.

Fundacja rozwiązywana jest w przypadkach określonych w statucie, najczęściej, gdy osiągnie cel, dla którego została utworzona lub gdy upłynie termin, na jaki została powołana. Może być również rozwiązana, gdy zaistnieją okoliczności nie przewidziane w statucie i cel, dla którego została powołana nie może zostać spełniony. W Hiszpanii likwidacja fundacji następuje na mocy uchwały zarządu albo na wniosek organu nadzoru. Uchwała o likwidacji musi być zatwierdzana przez organ nadzoru państwowego, a niekiedy sąd.

Model niemiecki

W Niemczech cel fundacji definiowany jest jako niezagrażający interesowi powszechnemu, co interpretowane jest powszechnie jako każdy cel zgodny z prawem. Podobnie jak w wielu innych krajach Europy prawo niemieckie pozwala na tworzenie fundacji służących realizacji celu prywatnego np. fundacji wypłacających świadczenia członkom rodziny fundatora (tzw. fundacji rodzinnych). Niemożliwe jest natomiast założenie fundacji, której jedynym beneficjentem jest jej założyciel, choć pozwala się, by część środków wypłacana była założycielowi lub jego krewnym bez zagrożenia utratą przywilejów podatkowych. Z 15 000 fundacji działających w Niemczech 95% to fundacje działające w celu realizacji dobra publicznego.

Dla założenia fundacji w Niemczech konieczny jest kapitał założycielski w wysokości określonej prawnie jako "wystarczająca do zrealizowania celu fundacji" (w praktyce organy administracji państwowej uznają za takowy zapis początkowy w wysokości co najmniej 100 000 Euro). Formalnie do powstania fundacji konieczna jest akceptacja państwowych organów kontrolnych landów, w której fundacja ma swoją siedzibę. Jednak władze nie mogą nie wyrazić zgody na powstanie fundacji, jeśli spełnione są wymogi prawne i fundacja wykaże, że ma wystarczające środki do działania. W Niemczech nie istnieje system rejestrowania fundacji.

Od kilku lat państwo niemieckie stosuje poważne zachęty podatkowe do zakładania fundacji, pozwalając na zwolnienia z podatków do 100% środków przekazywanych na kapitał wieczysty nowych podmiotów lub dokapitalizowanie już istniejących. Od lat 90-tych co roku powstaje w Niemczech około 1000 nowych fundacji.

Oprócz samodzielnych fundacji kapitałowych istnieją również fundacje bez osobowości prawnej, które nie podlegają nadzorowi państwowego organu kontrolnego i nie wymagają akceptacji władz. Fundacje niesamodzielne (unselbständige Stiftung) są formą umowy cywilno-prawnej między założycielem a inną osobą prawną (fizyczną lub prywatną). Fundacje te mogą otrzymywać darowizny i są zwolnione z płacenia podatków, jeśli służą celom użytecznym. Istnieją też fundusze powiernicze (Treudhand), powstałe w oparciu o umowę powierniczą i służące bądź zabezpieczeniu interesów majątkowych powierzającego, bądź celom społecznie użytecznym. Ich majątek jest odrębny od majątku powierzającego i nie może być przedmiotem skutecznych roszczeń jego wierzycieli. Oprócz fundacji istnieją też spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o charakterze dobroczynnym.

W Niemczech zarząd fundacji może podjąć decyzję w sprawie zmiany statutu, jednak musi ona być zaaprobowana przez państwowe organy, które sprawdzają, czy nie narusza woli założyciela. W statucie fundacji również określone są przypadki, w których może dojść do rozwiązania fundacji, najczęściej, gdy osiągnie cel, dla którego została powołana lub termin jej działalności wyznaczony w statucie dobiegł końca. Fundacja może zostać również rozwiązana, jeżeli stanie się niewypłacalna. O likwidacji fundacji decyduje zarząd za zgodą państwowych organów nadzoru. Fundacja może też być rozwiązana przez organy nadzoru, jeśli te uznają, że nie może realizować celu, dla którego została powołana.

Model holenderski

W Holandii prawo pozwala na tworzenie fundacji dla każdego celu zgodnego z obowiązującym prawem. Jedynym obostrzeniem jest to, że fundacja nie może wypłacać świadczeń założycielom i członkom organów fundacji. Fundacje można powołać np. do ochrony majątku, utrzymania lub prowadzenia przedsiębiorstwa. Formę fundacji mają też niektóre fundusze emerytalne. Nie ma też wymogu posiadania kapitału założycielskiego przy zakładaniu fundacji.

Holenderskie organy administracji państwowej w żaden sposób nie ingerują w tworzenie i funkcjonowanie fundacji. Fundacja powstaje z chwilą spisania aktu notarialnego (lub testamentu poświadczonego notarialnie) wyrażającego wolę fundatora. Wpisuje się ją do rejestru prowadzonego przez niezależny od państwa prywatny organ jakim jest Izba Handlowa po wniesieniu opłaty rejestracyjnej. Jedynie fundacje starające się o status instytucji pożytku publicznego związany z przywilejami podatkowymi dla donatorów muszą złożyć wniosek do urzędu podatkowego, który nakłada na nie obowiązek spełnienia określonych warunków formalnych. W efekcie w Holandii zarejestrowanych jest aż 167 tysięcy fundacji. Tylko 15 tysięcy z nich to organizacje posiadające status organizacji pożytku publicznego związany z przywilejami podatkowymi dla ich darczyńców.

Zmiana statutu fundacji w Holandii może być wprowadzona tylko, jeśli możliwość jego zmiany zapisana została w statucie i tylko przez organ w nim wskazany. W innym przypadku, statut zmienić może sąd na wniosek zainteresowanych stron lub prokuratury (dotyczy to sytuacji, w których pozostawienie statutu w pierwotnej formie może pociągnąć za sobą skutki, które nie mogły zostać przewidziane przy ustanawianiu fundacji).

W Holandii fundacja może zostać rozwiązana, gdy osiągnie swój cel, po ogłoszeniu upadłości, a także decyzją sądu na wniosek osoby zainteresowanej lub prokuratury. Może zostać rozwiązana mocą decyzji zarządu lub zapisu w statucie, oraz gdy tak zdecyduje sąd na wniosek osoby zainteresowanej, prokuratury albo na mocy wyroku sądowego. Sąd może podjąć decyzję o likwidacji fundacji w przypadku gdy: cel fundacji został osiągnięty, zasoby fundacji nie są wystarczające dla osiągnięcia postawionych celów, statut nie spełnia wymogów prawa lub fundacja działa niezgodnie z jego zapisami, oraz gdy sąd odrzucił wniosek o zmianę statutu a pozostawienie go w niezmienionym brzmieniu może prowadzić do sytuacji niezgodnej z intencją założyciela fundacji. Fundacja może być również wykreślona z rejestru fundacji prowadzonego przez Izbę Handlową w drodze decyzji administracyjnej, gdy zalega z opłatą rejestracyjną i gdy żaden z członków zarządu nie został wpisany do rejestru.

Loża ekspertów

Eksperci zasiadający w loży komentatorów odnieśli się do przedstawionych zagadnień, analizując je w kontekście pragmatyki działania fundacji w Polsce. Zastanawiali się szczególnie nad tym, jak rozwiązania prawne i procedura rejestracji w prezentowanych krajach mogłyby przekładać się na przyszły potencjał tych podmiotów.

Zbigniew Wejcman ze Stowarzyszenia BORIS zauważył, że liczba fundacji w przeliczeniu na liczbę mieszkańców jest podobna w Hiszpanii, w Polsce i w Niemczech. Na tym tle czymś niezwykłym wydaje się być popularność fundacji w Holandii. Zwrócił też uwagę na wpływ przywilejów podatkowych na rozwój fundacji np. w Niemczech. W Polsce te przywileje są niewielkie, a urzędy podatkowe i sądy w sposób dosłowny traktują zapisy dotyczące zwolnień podatkowych, domagając się zwrotu niezapłaconego podatku wraz z odsetkami od fundacji, które finansują działania nie zapisane literalnie w ustawach podatkowych.

Marcin Serfin z kancelarii prawnej Kuczek, Maruta i Wspólnicy stwierdził, że istotne jest, aby państwo pozostawiło obywatelom swobodę w rozwijaniu instytucji społecznych. Zbyt duża kontrola może - jak twierdził - hamować ich rozwój. Ponadto, poddał pod rozwagę zasadność tworzenia fundacji, która z definicji ma być oparta na majątku bez kapitału założycielskiego, jak ma to miejsce w Holandii. Konieczność posiadania kapitału - jak stwierdził - może gwarantować stabilność podmiotów.

Radosława Skiba ze Stowarzyszenie Klon/Jawor zrecenzował modele istniejące w trzech krajach pod kątem stopnia trudności założenia fundacji. Wydawać by się mogło, że najtrudniej jest założyć fundację w Niemczech ze względu na wymóg wysokiego kapitału założycielskiego. Jednakże mimo tego wymogu jest ich całkiem sporo (dwa razy tyle co w Polsce) i co roku powstaje 1000 nowych. W Hiszpanii natomiast - mimo wsparcia ze strony państwa w postaci szczegółowych instrukcji - zniechęcać może skomplikowana i długotrwała procedura rejestracyjna. Najprzyjaźniejszy wydaje się model holenderski, ze względu na brak konieczności posiadania kapitału założycielskiego, nadzoru administracyjnego i skomplikowanej procedury rejestracyjnej. Zwrócił jednak uwagę, podobnie jak Marcin Serafin, że sposób założenia fundacji przekładają się to na trwałość i potencjał fundacji. W Niemczech jest on największy.

Dyskusja

Eksperci z loży komentatorów zadali szereg pytań zaproszonym gościom, tym samym rozpoczynając dyskusję z udziałem pozostałych uczestników. W ramach tej części seminarium najczęściej podejmowanym tematem była procedura likwidacji i zakładania fundacji, majątek po likwidacji fundacji, rzeczywiste koszty założenia fundacji, sposób wykazania kapitału założycielskiego, rola fundatora, fundacje prywatne, zachęty ze strony państwa do zakładania fundacji.

Panel elektroniczny

Wątki poruszone w dyskusji pogłębione zostały w elektronicznym panelu ekspertów, do którego zaprosiliśmy osoby zainteresowane problematyką fundacji: przedstawicieli środowiska organizacji pozarządowych, parlamentu, administracji publicznej, środowisk akademickich i prawniczych. Uczestnikom pierwszego panelu przesyłaliśmy 10 pytań, w których poprosiliśmy o ustosunkowanie się do kilku głównych problemów dotyczących sposobu zakładania i likwidowania fundacji. Wyniki panelu przedstawimy poniżej.

Cykl "Rola i modele fundacji w Europie i w Polsce" otwiera publiczną debatę na temat pożądanych kierunków zmian prawnych sprzyjających rozwojowi fundacji w Polsce. Seminaria, na które zapraszamy przedstawicieli organizacji pozarządowych, Parlamentu, administracji publicznej, środowisk akademickich i prawniczych oraz mediów odbywają się będą co dwa miesiące od września 2008 do września 2009 roku. Każde z seminariów poświęcone jest omówieniu wybranej grupy zagadnień z zakresu prawa fundacyjnego. Wnioski z seminariów zostaną zebrane w zbiorczej publikacji i po krytycznej analizie ekspertów, praktyków i prawników staną się podstawą do sformułowania kierunków zmian w prawie regulującym działalność fundacji i wypracowania skutecznych.

Wystąpienia panelistów:

Zobacz także: Konferencja otwierająca cykl "Rola i modele fundacji w Europie i w Polsce"

wyniki_panelu_1.pdf
Wyniki panelu elektronicznego